સમૃદ્ધ ભારતનો મંત્ર પ્રબુદ્ધ ભારત

પ્રાચીન ભારતની ગૌરવશાળી અને સમૃદ્ધ જ્ઞાન પરંપરામાં નારી શક્તિનું સ્થાન હંમેશાં સર્વોચ્ચ, આદરણીય અને અદ્વિતીય રહ્યું છે. આપણી આ મહાન સંસ્કૃતિમાં નારીઓનું અસ્તિત્વ માત્ર ઘરની ચાર દીવાલો કે ગૃહસ્થ જીવન પૂરતું મર્યાદિત નહોતું, પરંતુ તેઓ વેદોના પઠનથી લઈને ઉપનિષદોના ગૂઢ રહસ્યો, રાજ્ય સંચાલન, તત્વજ્ઞાન, શાસ્ત્રાર્થ અને કાવ્ય રચના જેવા ઉચ્ચતમ શિખરો પર બિરાજમાન હતી.

વૈદિક કાળથી લઈને મધ્યકાળ સુધી અનેક એવી વિદુષીઓ, ઋષિકાઓ અને તેજસ્વી નારીઓ થઈ ગઈ છે જેમણે પોતાની અદ્ભુત બુદ્ધિમત્તા, અગાધ જ્ઞાન અને કઠિન સાધનાથી સમગ્ર માનવજાતને સદાય માટે પ્રકાશ અને યોગ્ય માર્ગદર્શન પૂરું પાડ્યું છે. આજનો આધુનિક યુગ ભલે વૈજ્ઞાનિક પ્રગતિ અને ટેકનોલોજીની હરણફાળ ભરી રહ્યો હોય, પરંતુ આજના સમયમાં પણ મહિલાઓની સશક્તિકરણની યાત્રા આ જ પ્રાચીન પાયા પર ટકેલી છે.

વૈદિક યુગને ભારતીય ઇતિહાસનો તે સુવર્ણ કાળ માનવામાં આવે છે જ્યાં મહિલાઓ અને પુરુષોને સમાન અધિકારો પ્રાપ્ત હતા. આ સમયગાળામાં શિક્ષણ અને જ્ઞાન પ્રાપ્તિના માર્ગમાં લિંગ કે જાતિના આધારે કોઈ જ ભેદભાવ રાખવામાં આવતો નહોતો. બાલિકાઓના પણ વિધિવત ઉપનયન સંસ્કાર થતા હતા અને તેમને ગુરુકુલમાં રહીને વેદોના પઠન-પાઠનનો પૂર્ણ અધિકાર મળતો હતો.

વૈદિક સમાજમાં સ્ત્રીઓ મુખ્યત્વે બે પ્રમુખ વર્ગોમાં વિભાજિત હતી— બ્રહ્મવાદિની (જેઓ આજીવન અવિવાહિત રહીને બ્રહ્મવિદ્યાની ઉપાસના અને વેદોના અધ્યયનમાં પોતાનું સમગ્ર જીવન સમર્પિત કરતી હતી) અને સદ્યોદ્વાહા (જેઓ વેદ કાળની યોગ્ય શિક્ષા પ્રાપ્ત કર્યા બાદ યોગ્ય સમયે ગૃહસ્થ આશ્રમમાં પ્રવેશ કરતી હતી). ઋગ્વેદ અને અન્ય પ્રાચીન વેદોની અનેક ઋચાઓની રચનામાં અનેક મહાન ઋષિકાઓએ સિંહફાળો આપ્યો છે. લોપામુદ્રા, જે મહર્ષિ અગત્સ્યની પત્ની હતી, ઋગ્વેદની મંત્રદ્રષ્ટા ઋષિકાઓમાં અગ્રણી સ્થાન ધરાવતી હતી. અપલાએ ઇન્દ્રની સ્તુતિમાં અત્યંત અદ્ભુત વૈદિક મંત્રોની રચના કરી હતી, જેનો ઉલ્લેખ ઋગ્વેદના દશમ મંડળમાં જોવા મળે છે. આ ઉપરાંત વિશ્વવારા, ઘોષા, રોમશા, સિક્તાં નિવાવરી અને શાશ્વતી જેવી મહાન ઋષિકાઓએ વૈદિક સાહિત્ય અને મંત્ર રચનાના ક્ષેત્રમાં અવિસ્મરણીય યોગદાન આપ્યું છે.

ગાર્ગી વાચકનવીનું નામ પ્રાચીન ભારતના ઇતિહાસમાં એક અત્યંત અગ્રેસર તાર્કિક અને વિદુષી તરીકે અમર છે. મિથિલાના રાજા જનક દ્વારા આયોજિત એક વિશાળ અને ભવ્ય બ્રહ્મ સભામાં ગાર્ગીએ મહર્ષિ યાજ્ઞવલ્ક્યને બ્રહ્મવિદ્યા, આત્મા, બ્રહ્માંડ અને પરમ સત્ય જેવા વિષયો પર અત્યંત કઠિન અને તીખા પ્રશ્નો પૂછ્યા હતા. ગાર્ગીના તે દાર્શનિક અને ગૂઢ પ્રશ્નોથી મોટા-મોટા મહર્ષિઓ પણ અચંબિત રહી ગયા હતા. આ જ પ્રમાણે, મહર્ષિ યાજ્ઞવલ્ક્યની ધર્મપત્ની અને મહાન વિદુષી મૈત્રેયીએ સાંસારિક સંપત્તિ અને ભૌતિક સુખ-સુવિધાઓના મોહને ઠુકરાવીને પોતાના પતિ પાસેથી અમરત્વ અને આત્માના વાસ્તવિક તથા શાશ્વત સ્વરૂપનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવાનો માર્ગ પસંદ કર્યો હતો.

મહાભારતના શાંતિ પર્વમાં એક અત્યંત પ્રસિદ્ધ પ્રસંગ આવે છે જેમાં 'સુલભા' નામની એક બ્રહ્મવાદીની વિદુષીએ રાજા જનક સાથે જીવ, આત્મા, પરમાત્મા અને પ્રકૃતિના સૂક્ષ્મ રહસ્યો પર દીર્ઘ અને અત્યંત પ્રબુદ્ધ સંવાદ કર્યો હતો. સુલભાના તર્કોની કાપ રાજા જનક પાસે પણ નહોતી, અને તેમના જ્ઞાને સમગ્ર સભાને નતમસ્તક કરી દીધું હતું. આ ઘટના પુષ્ટિ આપે છે કે પ્રાચીન ભારતીય રાજસત્તામાં મહિલાઓની વિદત્તા અને તર્કશક્તિનું હંમેશાં પૂર્ણ સન્માન થતું હતું.

ઇતિહાસના આ અવિરત પ્રવાસમાં મધ્યકાળ અને ઉત્તર-મધ્યકાળ દરમિયાન પણ ભારતીય નારીઓએ શાસનકળા, સુશાસન અને ધર્મપરાયણતાના સર્વોચ્ચ શિખરો સર કર્યા છે. અદ્વિતીય કુશળતા અને લોકકલ્યાણકારી દ્રષ્ટિના પ્રતીક સમાન મહારાણી પુણ્યશ્લોક અહલ્યાબાઇ હોલકરે હોલકર સામ્રાજ્યની ધૂરા સંભાળીને ભારતીય ઇતિહાસમાં એક સ્વર્ણિમ અધ્યાય જોડ્યો. તેમણે માત્ર પોતાના રાજ્યમાં કાયદો અને વ્યવસ્થા મજબૂત કરી નહીં, પરંતુ સમગ્ર દેશમાં કાશી વિશ્વનાથ, સોમનાથ, બદ્રીનાથ, રામેશ્વરમ સહિતના અસંખ્ય પવિત્ર મંદિરો, ધર્મશાળાઓ, જળાશયો અને ઘાટોનું ભવ્ય જીર્ણોદ્ધાર અને નિર્માણ કાર્ય કરાવ્યું. પ્રજાવત્સલતા, ન્યાયપ્રિયતા અને આંતરદ્રષ્ટિના સમન્વય સમાન અહલ્યાબાઇનું શાસન એ વાતનું જીવંત પ્રમાણ છે કે ભારતીય નારીઓ આધ્યાત્મિક અને બૌદ્ધિક ક્ષેત્રની સાથે-સાથે રાજ્ય સંચાલન અને કુશળ પ્રશાસનમાં પણ અગ્રેસર રહી છે.

બૌદ્ધ ધર્મના આગમન અને સંઘોની સ્થાપના સાથે જ પ્રાચીન ભારતીય મહિલાઓના સામાજિક અને બૌદ્ધિક જીવનમાં એક નવી ક્રાંતિ આવી. રાજા બિમ્બિસારની પટરાણી 'ખેમા' પોતાની કુશાગ્ર બુદ્ધિના કારણે ભગવાન બુદ્ધની 'મહાપ્રજ્ઞા' શિષ્યા તરીકે વિખ્યાત થઈ. 'ધમ્મદિન્ના' બૌદ્ધ ધર્મની એક અત્યંત શ્રેષ્ઠ ધર્મોપદેશિકા હતી, જેના ઉપદેશોની પ્રશંસા સ્વયં મહાત્મા બુદ્ધે કરી હતી. આ ઉપરાંત 'ભદ્દા કુણ્ડલકેસા' મહાન તાર્કિક ભિક્ષુણી હતી, 'પટાચારા' વિનય પિટકના મહાન વિશેષજ્ઞ હતી, અને સમ્રાટ અશોકની પુત્રી 'સંઘમિત્રા'એ શ્રીલંકાની ધરતી પર જઈને ભિક્ષુણી સંઘની સ્થાપના કરી હતી.

બૌદ્ધ ભિક્ષુણીઓ દ્વારા રચિત કાવ્યસંગ્રહ 'થેરીગાથા' આજે પણ જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને કરુણાનો એક અમૂલ્ય ગ્રંથ માનવામાં આવે છે. સંસ્કૃત અને પ્રાકૃત સાહિત્યમાં પણ મહિલાઓએ પોતાની લેખનીથી ઇતિહાસમાં અમીટ છાપ છોડી છે. ચાલુક્ય રાજવંશની મહારાણી 'વિજ્જિકા' (વિજયાંક) સંસ્કૃતની મહાન કવયિત્રી હતી, જેમની કાવ્ય શૈલીની તુલના મહાકવિ કાલિદાસ સાથે થતી.

'શીલા ભટ્ટારિકા' પોતાની 'પાંચાલી રીતિ' માટે પ્રખ્યાત હતી, અને કાલિદાસની પત્ની 'વિદ્યોત્તમા' પોતાની તીક્ષ્ણ બુદ્ધિ તથા શાસ્ત્રાર્થ ક્ષમતા માટે જાણીતી હતી. દક્ષિણ ભારતના સંગમ સાહિત્યમાં મહાન તમિલ કવયિત્રી 'ઔર્વેયાર'નું નામ આદરથી લેવાય છે. વળી, આદિ શંકરાચાર્ય અને મંડન મિશ્રા વચ્ચેના પ્રસિદ્ધ શાસ્ત્રાર્થમાં મંડન મિશ્રાની પત્ની 'ઉભય ભારતી' એ એક નિષ્પક્ષ અને પ્રબુદ્ધ નિર્ણાયક તરીકે ભૂમિકા ભજવી હતી.

આજની એકવીસમી સદીમાં જ્યારે આપણે પ્રાચીન ભારતની આ સમૃદ્ધ નારી પરંપરા પર નજર કરીએ છીએ, ત્યારે તે સ્પષ્ટ થાય છે કે આજના આધુનિક સમાજમાં મહિલાઓની ભૂમિકા પણ આ જ મહાન વારસાનું વિસ્તરણ છે. પ્રાચીન કાળમાં ગાર્ગી અને મૈત્રેયીએ જે બૌદ્ધિક ક્રાંતિની મશાલ પ્રજ્વલિત કરી હતી, તેનો જ પડઘો આજે આજના સમયમાં સ્પેસ સાયન્સ (અવકાશ વિજ્ઞાન), આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, રાજનીતિ, અર્થવ્યવસ્થા, રમતગમત અને સંરક્ષણ ક્ષેત્રે દેશનું નેતૃત્વ કરતી ભારતીય નારીઓમાં સ્પષ્ટ જોઈ શકાય છે.

આજના આધુનિક ભારતમાં મહિલાઓ માત્ર ગૃહસ્થી સંભાળવા પૂરતી સીમિત નથી, પરંતુ તેઓ દેશની સુરક્ષાથી લઈને ફાઇનાન્સ, નીતિ નિર્માણ અને ઉદ્યોગસાહસિકતામાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવી રહી છે. પ્રાચીન કાળમાં જે રીતે સમાજ મહિલાઓની બુદ્ધિમત્તા અને તર્કશક્તિનું સન્માન કરતો હતો, તે જ ભાવના આજે 'બેટી બચાવો, બેટી પઢાવો' થી લઈને 'મહિલા અનામત' અને 'નારી શક્તિ વંદન અધિનિયમ' જેવા પગલાંઓમાં જીવંત બને છે.

જોકે, આધુનિક સંદર્ભમાં આપણી જવાબદારી માત્ર કાયદાકીય કે સરકારી યોજનાઓ સુધી સીમિત નથી, પરંતુ સમાજમાં એક એવી વિચારધારા વિકસાવવાની છે જ્યાં દરેક બાલિકાને તેની ક્ષમતા મુજબ આગળ વધવાની સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતા અને યોગ્ય અવસર મળે.

આ તમામ વિદુષીઓ અને ઋષિકાઓ માત્ર ભૂતકાળના પૃષ્ઠો પૂરતી સીમિત નથી, પરંતુ આપણી સનાતન સંસ્કૃતિ અને સમૃદ્ધ સાહિત્યની અટૂટ નીવ છે. તેમનું જીવન આજના આધુનિક યુગમાં પણ નવી પેઢી માટે પ્રેરણાનો અખય સ્ત્રોત છે. જ્યારે આજની નારી પ્રાચીન ઋષિકાઓના આત્મવિશ્વાસ અને વિદ્વાન પરંપરાને અપનાવીને આગળ વધશે, ત્યારે જ સાચા અર્થમાં વિકસિત ભારત અને શ્રેષ્ઠ સમાજની રચના શક્ય બનશે.

* * *