શબ્દની પાર સદગુરુનું રૂપ છે

શબ્દની પાર સદગુરુનું રૂપ છે, છતાં પણ તે “રૂપ” શબ્દોમાં ઉતારવાનો આ પ્રયત્ન છે. વાસ્તવમાં આ રૂપનું શબ્દોમાં નિરૂપણ અસંભવ છે, છતાં પણ થોડો અણસારો તો આવી શકે.

સદગુરુ “પરમ”ના પ્રતિનિધિ છે, ઈશ્વરનું સ્વરૂપ છે, આત્માના અસ્તિત્વનું પ્રતીક છે, દિવ્યતાના સાક્ષી છે, આધ્યાત્મિકતાની મૂર્તિ છે, સત્યના વાહક છે, ધર્મના પ્રેરક છે, પવિત્રતાના પર્યાય છે, સાત્વિકતાની પરાકાષ્ઠા છે, જ્ઞાનનો નિચોડ છે, ભક્તિનો ઉભરો છે, કરુણાના મહાસાગર છે, શિષ્યના અંતઃકરણમાં ઉદ્ભવતા તરંગોના સાક્ષી છે, ભૂત-વર્તમાન-ભવિષ્યના જ્ઞાતા છે, મુક્તિના દાતા છે, વિશ્વની આશા છે, સૃષ્ટિના સમીકરણોમાં ભાગીદાર છે, પરમાનંદની સીમા છે, શરણાગતના ઉદ્ધારક છે, સત્ય જોવા માંગનાર માટે પ્રકાશ છે, મુમુક્ષુ માટે પ્રેરણા છે, સૃષ્ટિની રચના કરનાર ઈશ્વરના સામર્થ્યના સાક્ષી છે, સાત્વિક આસ્થાના રક્ષક છે, ઈશ્વરના શરણે આવેલાનો આધાર છે, જગત-પિતા સાથેના સંધાનનું માધ્યમ છે, સાધુતાના પ્રતિનિધિ છે, પૂર્ણતાના દૂત છે, પરમ તેજ-યુક્ત આભા છે, “તે” નિરાકારનું એક સાકાર સ્વરૂપ છે, જગતના અંધકારમાં પ્રકાશિત જ્યોત છે, દુનિયાના ઘોંઘાટમાં પરમ શાંતિ પૂર્ણ સ્થિતિ છે, અહીં અહીં સર્વત્ર પ્રસરેલું ચૈતન્ય છે. આટલા શબ્દોમાં આટલી વાતોનો સમાવેશ કરાયા પછી પણ એમ તો કહેવું જ પડે કે સદગુરુ શબ્દ-પારનો વિષય છે.

સદગુરુ સર્વત્ર છે, સમાન છે, તટસ્થ છે, નિષ્પક્ષ છે, આદર્શ છે, નિર્લેપ છે, શુદ્ધ છે, પવિત્ર છે, સાત્વિક છે, પૂર્ણ છે અને સાથે સાથે પૂર્ણતાના પ્રતિનિધિ છે. સદગુરુ દ્રષ્ટા છે, જ્ઞાતા છે, દ્રષ્ટા-દ્રશ્ય-દર્શનના સમીકરણને જોનાર છે, કાર્ય-કારણ-પરિણામના સમીકરણને સમજનાર છે, વર્તમાનને સાર્થક કરનાર છે અને સૃષ્ટિના સર્જન પહેલાની તથા સુષ્ટિના પ્રલય બાદની સ્થિતિનું વર્ણન કરી શકવાનું સામર્થ્ય ધરાવનાર છે. સદગુરુ દયાળુ છે, સમજુ છે, પ્રેમાળ છે, સુહૃદયી છે, મિત્ર છે, સ્નેહીજન છે, માર્ગદર્શક છે, રક્ષક છે, પ્રેરક છે, આધાર છે અને હંમેશા સહાય માટે તત્પર છે. સદગુરુ પૂજનીય છે, વંદનીય છે. તેમના ચરણોમાં અડસઠ તીરથ સમાયેલા હોય છે. તેમની દ્રષ્ટિમાં હંમેશા કરુણા વહેતી હોય છે. તેમના વચન શાસ્ત્રના વિધાન સમાન હોય છે. તેમના અસ્તિત્વમાં જાણે બ્રહ્મ આત્મસાત થયેલ જણાય છે. સદગુરુ હંમેશા અંતિમ સત્ય દર્શાવે, અંતિમ લક્ષ્ય નિર્દેશિત કરે, અંતિમ સ્થાન તરફ દોરવણી કરે, અંતિમ અવિચળ સ્થિતિ સુધી પહોંચવા મંત્ર-દીક્ષા આપે, અંતિમ ધર્મ ઉજાગર કરે, અંતિમ કરુણા દર્શાવે અને અંતિમ સહાય કરે. સદગુરુની કૃપા પ્રાપ્ત થયા પછી કોઈ અધુરાશ ન હોય, નહીં મેળવેલું કઈં મેળવવાનું બાકી ન રહે, કોઈ ઈચ્છા શેષ ન રહે, અંતિમ વિવેક જાગ્રત થાય, અન્ય કોઈપણ પ્રકારની કૃપાની અપેક્ષા ન રહે, અંતિમ સંતોષની અનુભૂતિ થાય, અને આ બધા માટે સદગુરુ સદાય આશીર્વાદ આપતા રહે, શિષ્યના - ભક્તના માથે હાથ મુકતા રહે. આ બધી વાતો શબ્દોનો વિષય નથી, પણ અંતરના ઉમળકાની વાત છે.

સૃષ્ટિના સમીકરણો બહુ જટિલ છે. શાસ્ત્રમાં જે કંઈ દર્શાવવામાં આવ્યું છે તેની સમજણ પણ સહેલી નથી અને ક્યાંક તો તેમાં વિરોધાભાસ હોય એમ પણ પ્રતિત થાય છે. મર્યાદિત આયુષ્યમાં જાતે મુક્તિ માટેનો માર્ગ શોધવો શક્ય નથી. બુદ્ધિની પોતાની મર્યાદા છે. મન સતત વિક્ષેપ નાખવાનો પ્રયત્ન કરે છે. અંતઃકરણની અશુદ્ધિને કારણે પરિસ્થિતિ વિપરીત હોય તેમ જણાય છે. એક રીતે કહીએ તો ચારે બાજુ અંધકારનું સામ્રાજ્ય છે. માયાનું એવું દૃઢ આવરણ રચાઈ ગયું છે કે છતી આંખે પણ દેખાતું નથી હોતું, ખુલ્લા કાને પણ સંભળાતું નથી હોતું. કોઈક અણસાર મળે તો મન તેને નજરઅંદાજ કરી દે છે. માર્ગ દેખાતો નથી અને માર્ગ ઉપર ચાલવું છે. સમજણ પડતી નથી અને સમજણ કેળવવી છે. મર્યાદિત સામર્થ્યથી અમર્યાદિત તત્વને પામવું છે. સ્વાભાવિક છે કે આ બધા માટે સદગુરુની કૃપા જરૂરી છે.

સદગુરુ વગર જ્ઞાન અસંભવ છે. ભક્તિનો કયો પ્રકાર યોગ્ય છે અને તેની ક્રિયા કઈ હોવી જોઈએ તે પણ સદગુરુ વગર નિર્ધારિત ન થઈ શકે. યોગક્રિયાની સમજ પણ સદગુરુ મારફતે જ મળી શકે. સદગુરુની પ્રેરણા અને માર્ગદર્શન થકી જ નિષ્કામ કર્મનો માર્ગ સ્થાપિત થઈ શકે. વ્યક્તિની રૂચિ ગમે તે હોય, તેની ઈચ્છા શક્તિ પણ મર્યાદિત હોય, તેના ઇષ્ટદેવ પણ કુટુંબની પરંપરા પ્રમાણેના હોય, તેનું દેખીતું સામર્થ્ય પણ સીમિત હોય, તો પણ સદગુરુ આ બધામાંથી માર્ગ કાઢે અને શિષ્યને સતત પ્રેરણા આપી અંતિમ સ્થિતિને લાયક બનાવે. સદગુરુ વિના આ શક્ય નથી. આ સંસાર સાગરમાં ગુરુ એક નાવ સમાન છે. મજાની વાત એ છે કે સદગુરુ નાવ પણ છે, નાવિક પણ છે, હલેસું પણ છે અને નાવને દિશા આપનાર યંત્ર પણ છે. સાથે સાથે સદગુરુ હોકાયંત્ર પણ છે અને લંગર પણ છે.

સદગુરુ પરીક્ષા પણ કરે. સૌ પહેલા તો તે ગુરુપણું સ્વીકારતા પહેલા જ શિષ્યની પરિસ્થિતિની ચકાસણી કરી લે. પછી પણ વારે-તહેવારે શિષ્યના ઘડતર માટે કઠિન પરિસ્થિતિનું સર્જન કરે. એમ માની લેવાને કોઈ કારણ નથી કે સદગુરુ મળ્યા બાદ બધું જ સરળતાથી પસાર થઈ જાય. સદગુરુ ચોક્કસ મદદરૂપ થાય, પણ ઘડતર માટે જે જરૂરી છે તે તો સદગુરુની મંજૂરીથી થવાનું જ. જો લાયકાત કેળવાઈ ગઈ હોય, જો એ ગયાં જન્મના શુભ સંસ્કારો જાગ્રત થયાં હોય, જો પરિસ્થિતિ “વ્યવસ્થિત” ગોઠવાઈ ગઈ હોય અને જો સદગુરુને વિશ્વાસ બેસી ગયો હોય તો તેઓ સામેથી પ્રગટ થાય - શિષ્યની સન્મુખ આવીને ઊભા રહે. શિષ્યનો આગળનો પ્રવાસ વ્યવસ્થિત રહે તે માટે પછી તેઓ જવાબદારી લે. પછી કંઈ પાછું જોવાપણું ન હોય. પછી પૂર્ણતા સુધી પહોંચવાની પ્રતીક્ષા હોય. પછી પરમ સાથે જ અંતઃકરણ જોડાયેલું રહે. પછી સદાય એ વિશ્વાસ જાગ્રત રહે કે સદગુરુ સામે જ છે. પછી આધ્યાત્મિક શ્રદ્ધામાં ક્યારેય ઓટ ન આવે. પછી કોઈ પરિસ્થિતિ વિચલિત ન કરી શકે. પછી બાકી રહે માત્ર અંતિમ લક્ષ્યની સિદ્ધિ, અંતિમ સત્યની પ્રતીતિ, અંતિમ સ્થાનની અચળ પ્રાપ્તિ; પછી તો આઠે પહોર આનંદમાં.